Batı Edebî Türlerinin Nahda Dönemi Arap Anlatısın-daki Etkisi: el-Merrâş’ın Gâbetü’l-Hak Eseri Örneği
Author :
Abstract
Bu çalışma, Batı edebî türlerinin XIX. yüzyılda Arap Doğusu’nda yetişen aydınların anlatı ve düşünce dünyasının şekillenmesindeki etkisini ele al-makta; bu çerçevede Fransis Fethullah el-Merrâş’ın (1839–1874) Gâbetü’l-Hak adlı eserini incelemektedir. Araştırma, özellikle felsefî roman ve ütopik eğilim taşıyan alegorik anlatı gibi Batı edebî biçimleriyle erken dönem Arap Nahdası’nın yeni bir edebî söylem kurma çabaları arasındaki ilişkinin mahi-yetini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda anlatının, düşünce üretme ve toplumsal ıslah fikrini ifade etme aracı olarak nasıl işlev kazandı-ğı üzerinde durulmaktadır. Çalışmada, kültürel eleştiri ve edebiyat tarihi yaklaşımlarından yararlanan analitik-yorumlayıcı bir yöntem benimsenmiş-tir. Bu doğrultuda metinlerarasılık, etki ve alımlama kavramlarından hare-ketle Gâbetü’l-Hak’ta Batı etkisinin sanatsal ve düşünsel yapı içinde hangi biçimlerde görünür hâle geldiği incelenmektedir. Araştırmada ayrıca, ele alınan metin ile Avrupa Aydınlanma edebiyatının bazı örnekleri arasında dolaylı karşılaştırmalara da başvurulmaktadır. Bu karşılaştırmalar özellikle alegorik yolculuk anlatısı, felsefî diyalog, istibdat ve cehalet eleştirisi gibi or-tak temalar etrafında yapılmaktadır. Araştırmanın kaynakları; el-Merrâş’ın özgün metinleri, Arap Nahdası’na ilişkin çağdaş eleştirel çalışmalar, modern Arap edebiyatı tarihçilerinin eserleri ve XVIII–XIX. yüzyıl Avrupa düşüncesi ile edebiyatına dair kaynaklardan oluşmaktadır. Çalışma, eserin ortaya çık-tığı tarihsel ve fikrî bağlama özel bir önem atfetmektedir. Zira bu bağlam, eserin ıslahçı söylemini yönlendiren temel unsurlardan biri olarak değerlen-dirilmektedir. Çalışma, Gâbetü’l-Hak’ın Batı edebî türleriyle kurduğu ilişki-nin doğrudan taklit ya da mekanik aktarım düzeyinde kalmadığını ortaya koymaktadır. el-Merrâş, Batı’dan gelen bazı edebî biçimleri aynen almak ye-rine, onları Arap dünyasının sorunları ve özellikle ıslah ihtiyacı doğrultu-sunda seçip dönüştürmüş ve yeni bir işleve kavuşturmuştur. Bu yönüyle Gâbetü’l-Hak, Arap romanının oluşum sürecinde kurucu nitelik taşıyan bir geçiş metni olarak değerlendirilebilir. Söz konusu etkileşim, Arap anlatısının ifade ufkunun genişlemesine katkı sağlamış ve romanın Arap Nahdası süre-cinde etkin bir edebî tür olarak belirmesine zemin hazırlamıştır.
Keywords
Abstract
This study examines the influence of Western literary genres on the formation of the narrative and intellectual world of Arab intellectuals who emerged in the Arab East during the nineteenth century. In this context, the focus is on Ghabat al-Haqq (The Forest of Truth) by Fransis Fathallah al-Marrash (1839–1874). The study aims to reveal the nature of the relationship between Western literary forms, such as the philosophical novel and allegorical narrative with utopian tendencies, and the efforts of the early Arab Nahda to establish a new literary discourse. In this regard, it explores how narrative acquired a function as a means of producing thought and expressing the idea of social reform. The study adopts an analytical-interpretive method drawing on approaches from cultural criticism and literary history. Accordingly, it examines, through the concepts of intertextuality, influence, and reception, the forms in which Western influence becomes visible within the artistic and intellectual structure of Ghabat al-Haqq. The study also employs indirect comparisons between the text under discussion and certain examples of European Enlightenment literature. These comparisons are made es-pecially around shared themes such as allegorical journey narrative, philosophical dialogue, and the critique of despotism and ignorance. The sources of the study consist of al-Marrash’s original texts, contemporary critical studies on the Arab Nahda, works by historians of modern Arabic literature, and sources concerning eighteenth- and nineteenth-century European thought and literature. The study places particular emphasis on the historical and intellectual context in which the work emerged, as it is considered one of the principal factors shaping its reformist discourse. The study argues that Ghabat al-Haqq’s relationship with Western literary genres does not remain at the level of direct imitation or mechanical transfer. Rather than adopting certain Western literary forms as they are, al-Marrash selected and transformed them in accordance with the problems of the Arab world, especially the need for reform, and endowed them with a new function. In this respect, Ghabat al-Haqq may be regarded as a foundational transitional text in the formation of the Arabic novel. This interaction contributed to the expansion of the expressive horizon of Arabic narrative. It paved the way for the novel to emerge as an effective literary genre during the Arab Nah-da.
Keywords
Novel; Western literary genres; Arab Keywords: Novel modern Arabic nar-rative; Fransis Fathallah al-Marrāsh, Ghabat al-Haqq.
